Tập gym có bị suy thận không? Theo nguồn tôi đọc, tập vừa sức không nằm trong các nguyên nhân gây bệnh thận ở người khoẻ; rủi ro nằm ở buổi tập quá sức, có thể gây tiêu cơ vân (cơ vỡ, chất trong cơ tràn vào máu), và vài đường khác. Sau buổi tập mà nước tiểu sẫm, đỏ hoặc màu cola, tiểu ít hẳn hay yếu toàn thân, đi khám ngay trong ngày, dù không đau dữ dội hay đã qua vài ngày (chi tiết).
Nguyễn Bảo Bằng, huấn luyện viên thể hình. Bài này đi qua sáu đường rủi ro cho thận khi tập gym và lúc phải đi khám.
Tôi là Nguyễn Bảo Bằng, huấn luyện viên thể hình, có chương trình PT Online; phần tăng tải từ từ là kinh nghiệm nghề của tôi, phần dấu hiệu tiêu cơ vân và bệnh thận lấy từ NHS và MedlinePlus.
Theo một báo cáo ca bệnh năm 1995, suy thận cấp liên quan tập luyện không phổ biến; một tổng quan năm 2023 lại cho rằng tiêu cơ vân do gắng sức có vẻ đang bị đánh giá thấp. Bài không thay cho khám và chẩn đoán của bác sĩ.
Tại sao tập gym bị suy thận trong những ca lên báo?
Báo chí hay đưa tin những ca suy thận cấp sau buổi tập quá sức. Tổng quan của Patel và cộng sự (2009) ghi rằng kiểu tập gắng sức, chưa quen, kéo dài và lặp lại, nhất là khi trời nóng ẩm, có thể gây tiêu cơ vân. Cũng bài đó ghi cơ bị phá vỡ một ít là chuyện bình thường khi tập, sau đó cơ tự sửa và thích nghi.
Sáu đường rủi ro cho thận khi tập gym, mức nguy hiểm khác nhau:
Tiêu cơ vân do gắng sức: có thể dẫn tới tổn thương thận cấp.
Steroid đồng hoá: nguồn y khoa ghi nhận vấn đề thận ở người dùng.
Thuốc giảm đau chống viêm cộng mất nước: đáng lưu ý khi dùng dài ngày.
Whey và creatine: với người có thận khoẻ, điều chỉ xét nghiệm mới xác nhận được, dùng đúng liều khuyến nghị, chưa có bằng chứng đạm từ whey làm hỏng thận; creatine có bài riêng (xem mục dưới).
Creatinine cao ở người nhiều cơ: dễ đọc nhầm theo cả hai chiều.
Người đã có bệnh thận: NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) khuyên đừng sợ tập.
Sáu đường rủi ro chính, mức nguy hiểm khác nhau; chi tiết, nguồn và các thuốc cần hỏi bác sĩ nằm ở từng mục bên dưới.
Ngoài sáu đường này, NHS ghi bệnh thận mạn thường do các bệnh khác gây ra, như huyết áp cao, tiểu đường, nằm ngoài phòng tập.
Tập gym nặng có bị suy thận không? Chuyện tiêu cơ vân
Tiêu cơ vân có thể dẫn tới tổn thương thận cấp, tức thận bị tổn thương đột ngột và không còn làm việc bình thường. Theo MedlinePlus của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, tiêu cơ vân là khi mô cơ bị phá vỡ và các chất trong sợi cơ tràn vào máu. Trong đó có myoglobin (một loại protein trong cơ): thận lọc nó ra, và nó phân huỷ thành chất có thể làm hại tế bào thận.
Patel và cộng sự cũng ghi rằng đa số ca không có triệu chứng và tự khỏi, không để lại di chứng, nhưng đây vẫn là nguyên nhân hay gặp nhất của tổn thương thận cấp liên quan tập luyện ở vận động viên.
Tổng quan hệ thống của Bäcker và cộng sự (2023) gom 25 nghiên cứu với 772 ca, bệnh đặc biệt hay gặp ở nam giới trẻ vốn khoẻ mạnh; chạy bộ (kể cả marathon) chiếm 54,3% số ca, cử tạ 14,8%. Đây là tỉ lệ trong các ca đã gom, không phải nguy cơ của người tập tạ. Nhóm tác giả cho rằng bệnh có vẻ đang bị đánh giá thấp. Tổng quan của Masuda và cộng sự (2023) về spinning, tức lớp đạp xe trong nhà cường độ cao, gom 97 ca: đa số là phụ nữ khoẻ mạnh đi buổi spinning đầu tiên, trung bình 3,1 ± 1,5 ngày sau buổi tập mới đến khám, và không ghi nhận di chứng lâu dài hay tử vong.
Theo MedlinePlus, cần để ý nước tiểu sẫm, đỏ hoặc màu như nước cola, tiểu ít hẳn, yếu toàn thân, hoặc yếu hẳn nhóm cơ vừa tập; như các ca spinning ở trên, người bệnh có thể vài ngày sau buổi tập mới đến khám. Có một trong các dấu hiệu đó thì đi khám ngay trong ngày. MedlinePlus cũng xếp statin (thuốc mỡ máu) vào các thuốc có thể dẫn tới tiêu cơ vân: đang dùng thì báo bác sĩ việc bạn bắt đầu tập nặng, đừng tự ngừng thuốc.
Ba dấu hiệu tiêu cơ vân theo MedlinePlus. Dấu hiệu có thể tới vài ngày sau buổi tập; không cần đau dữ dội mới đi.
Đau mỏi cơ đến muộn sau tập thường là đau cơ khởi phát muộn; đau kèm một trong các dấu hiệu trên thì đã khác, cách phân biệt ở bài đau cơ sau khi tập gym.
Steroid khi tập gym có hại thận không?
Có thể có. NHS xếp “các vấn đề hoặc suy chức năng gan, thận” vào những bệnh người dùng steroid đồng hoá có thể mắc, và ghi rằng steroid đồng hoá gây nghiện. Steroid đồng hoá là thuốc kê đơn, nhưng đôi khi bị tự dùng không theo chỉ định bác sĩ để tăng cơ. Nó khác corticosteroid, loại thuốc kháng viêm bác sĩ hay kê. Nếu bạn đang dùng corticoid theo đơn, đừng tự bỏ thuốc.
Một chuỗi ca của Herlitz và cộng sự (2010) mô tả 10 người tập thể hình lạm dụng steroid lâu dài, ghi nhận steroid có liên quan tới tổn thương một phần các bộ lọc nhỏ trong thận, kèm đạm lọt ra nước tiểu. Liên quan chưa phải là đã chứng minh steroid gây ra bệnh. Trong số được theo dõi tiếp, một người tiến tới suy thận giai đoạn cuối, tức giai đoạn nặng nhất; một người dùng steroid trở lại và bệnh tái phát.
Uống thuốc giảm đau sau khi tập có hại thận không?
Tuỳ cách dùng. Theo NHS, dùng dài ngày một số thuốc, trong đó có thuốc giảm đau chống viêm, là một nguyên nhân có thể gây tổn thương thận cấp. Mất nước cũng là một nguyên nhân.
Nhóm này là NSAID, tức thuốc giảm đau chống viêm không steroid. Ibuprofen là một ví dụ, không phải lời khuyên dùng. Khi dùng thường xuyên và lâu dài, NHS còn xếp nhóm này vào nguyên nhân của bệnh thận mạn, tức thận suy giảm dần và kéo dài.
Trang thuốc ibuprofen của NHS ghi thuốc có thể không hợp người bệnh thận, và khuyên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ nếu chưa chắc mình dùng được không. Tác dụng phụ nghiêm trọng, trong đó có vấn đề ở thận, phần lớn hiếm gặp; nguy cơ cao hơn khi dùng liều cao hoặc dùng lâu.
Báo cáo một ca bệnh năm 1995 mô tả một người suy thận cấp nặng sau gắng sức nặng, lúc đang dùng thuốc giảm đau kèm thuốc khác. Tác giả viết gắng sức nặng cũng làm giảm rõ lượng máu tới thận; tuy biến chứng này không phổ biến, người dễ bị tổn thương mà vừa gắng sức nặng vừa dùng thuốc giảm đau chống viêm có thể gặp.
Uống whey, creatine khi tập gym có hại thận không?
Với người có thận khoẻ, điều chỉ xét nghiệm mới xác nhận được, và dùng đúng liều khuyến nghị, chưa có bằng chứng đạm từ whey làm hỏng thận; nguồn ở bài uống whey protein có hại thận không. Creatine bạn uống và creatinine trên tờ xét nghiệm là hai chất khác nhau; các nguồn về creatine và thận nằm ở bài uống creatine có hại thận không.
Nguyễn Bảo Bằng cầm bình lắc bên máy tập. Với người có thận khoẻ, điều chỉ xét nghiệm mới xác nhận được, và dùng đúng liều khuyến nghị, chưa có bằng chứng đạm từ whey làm hỏng thận.
Xét nghiệm creatinine cao ở người tập nhiều cơ có phải suy thận không?
Chưa chắc, theo cả hai chiều: người nhiều cơ có thể có creatinine cao dù thận vẫn khoẻ; ngược lại, ở người tập thể hình lạm dụng steroid, tổn thương thận có thể bị bỏ sót vì lẽ đó.
Theo MedlinePlus, creatinine là chất thải sinh ra từ creatine, chất cơ thể dùng cấp năng lượng, chủ yếu cho cơ; mức creatinine thay đổi theo cỡ người và khối cơ. NHS cho biết xét nghiệm chính tìm bệnh thận là đo creatinine trong máu. Từ đó, cộng tuổi, vóc người và giới tính, bác sĩ tính ra eGFR, tức ước tính lượng chất thải thận lọc được mỗi phút; xét nghiệm nước tiểu làm kèm cho bức tranh rõ hơn.
Chiều thứ nhất: nghiên cứu cắt ngang của Baxmann và cộng sự (2008) trên 170 người khoẻ thấy creatinine đi theo khối nạc, còn cystatin C, một chất khác trong máu dùng đánh giá thận, thì không. Tác giả cho rằng cystatin C “có thể” phù hợp hơn ở người nhiều cơ khi đã nghi thận giảm nhẹ, một xét nghiệm do bác sĩ cân nhắc.
Chiều thứ hai: trong chuỗi ca của Herlitz và cộng sự (2010), tác giả viết: vì người tập thể hình vốn có creatinine cao hơn do nhiều cơ, biến chứng tổn thương cầu thận do lạm dụng steroid “nhiều khả năng bị bỏ sót”.
Vì vậy tờ kết quả cần bác sĩ đọc, và bạn nên khai rõ mình tập nặng, đang dùng whey, creatine, thuốc giảm đau hay steroid.
Bị suy thận có tập gym được không?
Được. NHS viết: “Đừng sợ tập luyện. Tập luyện tốt cho bất kỳ ai có bệnh thận, dù bệnh nặng tới đâu.”
Nếu bác sĩ đã nói bệnh của bạn ở mức nhẹ hay vừa, NHS cho rằng khả năng tập của bạn không nên bị giảm: bạn nên tập được thường xuyên và mạnh như người cùng tuổi có thận khoẻ. Nếu bệnh đã nặng hơn hoặc bạn đang lọc máu, sức tập nhiều khả năng sẽ giảm và bạn có thể mau hụt hơi, mau mệt hơn. NHS vẫn coi tập luyện là có lợi, và khuyên bắt đầu chậm, tăng dần, hỏi bác sĩ trước khi vào một chương trình tập mới.
Máy duỗi gối chỉnh được mức tạ theo sức từng người. Với người có bệnh thận, NHS khuyên bắt đầu chậm, tăng dần và hỏi bác sĩ trước khi vào một chương trình tập mới.
Với thuốc không kê đơn như thuốc giảm đau hay thực phẩm bổ sung, NHS khuyên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước, vì chúng đôi khi ảnh hưởng tới thận hoặc cản trở thuốc bạn đang được kê. Về whey khi có bệnh thận, bạn đọc thêm bài uống whey khi có bệnh nền.
Phòng tiêu cơ vân khi tập gym: cách tôi làm
Năm bước dưới đây là ý kiến nghề của tôi, không phải kết luận nghiên cứu.
Bước
Vì sao
Nguồn
Giữ buổi đầu và bài lạ nhẹ hơn sức mình
Phần lớn ca tiêu cơ vân sau spinning rơi vào buổi đầu tiên
Cách tôi làm
Tăng tải từ từ qua từng tuần
Tải vượt xa mức cơ thể đã quen là gắng sức lạ
Cách tôi làm. NHS khuyên chọn cường độ hợp với thể lực
Dừng trước khi đuối, đừng tập để chứng minh
Gắng sức kéo dài, lặp lại có thể gây tiêu cơ vân
Cách tôi làm
Tránh tập quá sức trong phòng nóng, uống thêm nước mát khi vận động
Nóng ẩm làm nguy cơ tiêu cơ vân tăng thêm (tổng quan Patel 2009); nóng còn dễ gây say nóng
NHS, phần phòng say nóng: tránh tập quá sức, uống thêm nước mát
Uống đủ nước sau buổi tập gắng sức, nghỉ hoặc tập nhẹ khi vừa ốm
Thiếu nước nặng là một nguyên nhân được ghi cho tiêu cơ vân. Vừa ốm, tôi coi sức mình thấp hơn thường ngày
Người bệnh thận hoặc đang lọc máu đã được bác sĩ dặn lượng nước thì theo lượng bác sĩ dặn, không theo bảng này. Cách tôi xếp mấy tuần đầu nằm ở lộ trình tập gym cho người mới bắt đầu.
Buổi đầu và bài lạ thì giữ nhẹ hơn sức mình, tăng tải từ từ qua từng tuần: cách tôi làm, không phải kết luận nghiên cứu.
Khi nào phải đi khám thận sau khi tập gym?
Các tầng xếp từ gấp nhất xuống. Khớp dòng ở nhiều tầng thì làm theo tầng gấp nhất.
Gọi 115 ngay nếu đang tập hoặc vừa tập mà có dấu hiệu say nóng như: đã nghỉ 30 phút ở chỗ mát, được làm mát và uống nước mà vẫn thấy không ổn; thân nhiệt rất cao; da nóng nhưng không ra mồ hôi; tim đập nhanh; thở nhanh hoặc khó thở; lú lẫn, mất phối hợp; co giật; ngất (NHS về say nóng). Dừng tập và làm mát người trong lúc chờ. Cũng gọi 115 nếu có da, môi hoặc lưỡi xanh, xám, nhợt hay loang lổ; da lạnh; khó thở hoặc thở gấp liên tục; lú lẫn; hoặc buồn ngủ hơn thường, khó gọi dậy. Theo NHS về mất nước, ra nhiều mồ hôi sau tập là lúc dễ mất nước, và các dấu hiệu này có thể là sốc. Nhờ người khác đưa đi, đừng tự lái xe.
Đi khám ngay trong ngày nếu sau buổi tập có nước tiểu sẫm, đỏ hoặc màu như nước cola; tiểu ít hẳn; yếu toàn thân, hoặc yếu hẳn nhóm cơ vừa tập. Đó là các dấu hiệu tiêu cơ vân theo MedlinePlus. Mất nước cũng có thể gây nước tiểu sẫm, tiểu ít; bạn không tự phân biệt được, nên đừng uống nước rồi ngồi chờ. Dấu hiệu có thể tới vài ngày sau buổi tập; không có mốc nào là đã qua an toàn. Không cần đau dữ dội mới đi. Cùng cửa này còn có: mệt bất thường; chóng mặt khi đứng dậy mãi không hết; nước tiểu vàng sẫm hoặc tiểu ít hơn bình thường; thở nhanh hoặc tim đập nhanh; nghi mình có triệu chứng tổn thương thận cấp; đang dùng thuốc giảm đau mà khó thở, tiểu ra máu, hoặc phù mắt cá, bàn chân hay bàn tay. Mức “trong ngày” là tôi chọn để an toàn hơn, vì MedlinePlus viết rằng được điều trị sớm sau tiêu cơ vân sẽ giảm nguy cơ tổn thương thận vĩnh viễn.
Đặt lịch khám nếu có triệu chứng kéo dài hoặc đáng lo mà bạn nghĩ là do thận, như phù, hụt hơi, mệt, tiểu đêm nhiều, ngứa da, chuột rút. Trang triệu chứng bệnh thận mạn của NHS nhắc rằng các triệu chứng này cũng có thể do bệnh nhẹ hơn gây ra, nên cần được chẩn đoán đúng. Nghi mình nghiện steroid đồng hoá thì đi gặp bác sĩ.
Đi xét nghiệm máu và nước tiểu nếu bạn chưa từng xét nghiệm chức năng thận, kể cả khi thấy khoẻ, hoặc thuộc nhóm nguy cơ: huyết áp cao, tiểu đường, từng bị tổn thương thận cấp, trong nhà có người bệnh thận, dùng thuốc giảm đau thường xuyên (NHS khuyên người dùng lâu dài xét nghiệm định kỳ), đang hoặc từng dùng steroid. Theo NIDDK, viện về bệnh thận của Hoa Kỳ, đa số người mắc bệnh thận mạn giai đoạn sớm không có triệu chứng. Riêng mục steroid là suy luận của tôi, dựa trên việc NHS xếp steroid đồng hoá vào nhóm có thể gây bệnh thận; người dùng steroid hãy nói thật với bác sĩ những gì mình đã dùng. Đã có tờ kết quả ghi creatinine cao mà chưa ai giải thích thì đặt lịch khám: MedlinePlus khuyên hỏi bác sĩ ý nghĩa kết quả của riêng bạn.
Hỏi bác sĩ trước khi tập nếu bạn đang có bệnh phải điều trị (kể cả bệnh thận), đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc, thực phẩm chức năng), lâu rồi mới tập lại, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo (hướng dẫn vận động của NHS).
Muốn có một lịch tập để bắt đầu? Tôi tặng người đọc bài này lịch tập bụng 6 múi. Bạn nhắn chữ LỊCH cho tôi qua Messenger là nhận được file. Nhắn kèm bạn đang tập mấy buổi một tuần, tôi đọc rồi trả lời bạn về chuyện tập; có dấu hiệu ở mục đi khám thì đi khám trước, đừng chờ tôi trả lời.
Theo nguồn tôi đọc, ở người khoẻ, tập đều, tăng tải từ từ thì không; rủi ro nằm ở buổi tập quá sức, có thể gây tiêu cơ vân và từ đó tổn thương thận cấp.
Tập đều, tăng tải từ từ qua từng tuần là cách tôi hướng dẫn học viên.
Tập xong tiểu ít, nước tiểu sẫm có sao không?
Có thể là mất nước hoặc tiêu cơ vân, và tự bạn không phân biệt được: đi khám ngay trong ngày, đừng uống nước rồi chờ. Dấu hiệu đi kèm nằm ở mục Khi nào phải đi khám thận sau khi tập gym?
Uống thuốc giảm đau sau tập có hại thận không?
NHS xếp dùng dài ngày một số thuốc, gồm NSAID, và mất nước vào nguyên nhân có thể gây tổn thương thận cấp; ibuprofen có thể không phù hợp với người bệnh thận. NHS khuyên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ nếu chưa chắc.
Nếu muốn giáo án tập tại phòng gym 3–4 buổi mỗi tuần, tăng tải từ từ và gửi video để tôi soát kỹ thuật, bạn xem chương trình PT Online.
Về tác giả. HLV thể hình, Ủy viên Ban Chấp hành Liên đoàn Cử tạ, Thể dục, Thể hình tỉnh Nghệ An nhiệm kỳ 2025–2030, Nguyễn Bảo Bằng đã hành nghề hơn tám năm với hơn 1.800 học viên qua tay.
Bài viết không thay cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
