Uống creatine có hại thận không? Ở người khoẻ mạnh, dùng ở liều khuyến nghị, y văn không hề chống lưng cho ý rằng creatine gây rối loạn chức năng thận — nhưng câu trả lời đó chỉ đúng trong đúng hai điều kiện vừa nêu.
Nguyễn Bảo Bằng: phần lớn nỗi lo về creatine và thận bắt đầu từ chỗ lẫn hai cái tên.
Tôi là Nguyễn Bảo Bằng, huấn luyện viên thể hình đang hành nghề, không phải bác sĩ. NBB GYM có bán thực phẩm bổ sung, và tôi bán một chương trình PT online, nên bài này có lợi ích trực tiếp cho tôi; bạn hãy đọc với con mắt đó.
Nút thắt nằm ở hai cái tên gần giống hệt nhau. Creatine là thứ bạn mua về uống; creatinine là chất thải trong máu mà bác sĩ đo để ước lượng chức năng thận. Hai chữ lệch nhau đúng một chữ “i”, và phần lớn nỗi lo về thận bắt đầu từ chỗ lệch đó.
Chỉ số creatinine cao có thể do creatine, mà cũng có thể không. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), bệnh thận giai đoạn sớm thường không có triệu chứng nào. Đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo thì hãy hỏi bác sĩ trước khi quyết định bất cứ điều gì.
Bạn đang cầm tờ kết quả xét nghiệm trên tay → đọc mục Vì sao uống creatine làm chỉ số creatinine trong máu nhích lên, rồi đọc tiếp mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận: chỉ số nhích lên có thể do creatine, và cũng có thể không.
Bạn đang cân nhắc có nên uống hay không → đọc mục Uống creatine bao nhiêu và uống thế nào cho đúng.
Bạn đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo → đọc thẳng mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận.
Bạn chưa từng xét nghiệm chức năng thận bao giờ → hai chữ “khoẻ mạnh” trong bài này là kết luận của một lần khám, không phải của cảm giác; đọc mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận.
Creatine và creatinine là hai chất khác nhau
Hai chất khác nhau, tên lệch đúng một chữ i.
Creatine và creatinine là hai chất khác nhau, dù tên chỉ lệch một chữ “i”. Theo Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế, khoảng một nửa nhu cầu creatine mỗi ngày đến từ thức ăn (khoảng nửa cân thịt bò hoặc cá hồi sống, tức một pound, cho được 1–2 g), phần còn lại do cơ thể tự tổng hợp, chủ yếu ở gan và thận. Creatine cũng chính là thứ đóng trong hũ bột bạn mua về uống.
Creatinine là chất thải sinh ra khi bạn dùng cơ và một phần mô cơ phân giải, theo Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ. Đó là con số bác sĩ đo trên phiếu xét nghiệm.
Hai chất nối với nhau bằng một đường một chiều: creatine trong cơ thoái giáng thành creatinine, creatinine được xuất ra máu rồi thải qua nước tiểu. Vì thế uống bột creatine làm tăng lượng creatinine trong máu ở vế nguyên liệu đi vào, chứ không nhất thiết vì thận lọc kém đi. Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế viết rằng y văn hiện có không ủng hộ ý creatine thúc đẩy rối loạn chức năng thận.
Nhưng chỉ số creatinine cao có thể do creatine, và cũng có thể không. Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ ghi rõ creatinine máu cao không phải lúc nào cũng nghĩa là bạn có vấn đề ở thận. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) nói giai đoạn sớm của bệnh thận thường không có triệu chứng nào, nên thấy mình khoẻ không thay được xét nghiệm. Việc đúng cần làm là nói với bác sĩ rằng bạn đang uống creatine.
Vì sao uống creatine làm chỉ số creatinine trong máu nhích lên
Khoảng một nửa nhu cầu creatine mỗi ngày đến từ thức ăn; phần còn lại cơ thể tự tổng hợp ở gan và thận.
Ở người đang uống creatine, chỉ số creatinine trong máu có thể nhích lên vì có thêm nguyên liệu đi vào, chứ không nhất thiết vì thận lọc kém đi. Bạn uống creatine, một phần creatine trong cơ phân giải thành creatinine, creatinine đi vào máu, và xét nghiệm đếm được lượng đó.
Creatinine sinh ra từ đâu
Theo bài tổng quan năm 2021 của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế, trong cơ xương cả creatine lẫn phosphocreatine (dạng dự trữ năng lượng nhanh của creatine trong cơ) đều thoái giáng phi enzym thành creatinine, và thận khoẻ lọc creatinine ra khỏi máu. Con số trên tờ xét nghiệm creatinine vì thế là kết quả của hai vế: lượng sinh ra và lượng thải đi.
Uống thêm creatine tác động vào vế nào
Bổ sung creatine tác động vào vế lượng sinh ra, tức lượng nguyên liệu tạo thành creatinine. Cũng theo Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế, mức tăng creatine hoặc creatinine trong máu và nước tiểu do bổ sung creatine là mức tăng tạm thời, và khó có khả năng phản ánh chức năng thận giảm. Hai chữ hạn định đó nằm trong chính câu của hiệp hội này: chỉ số cao hơn ở một người đang uống creatine không tự nó chứng minh thận đang lọc kém, và cũng không chứng minh thận đang khoẻ.
Không chỉ mình creatine đẩy con số này lên
Lượng creatinine trong máu còn liên quan tới khối cơ — nam giới thường có creatinine máu cao hơn nữ giới — và liên quan tới lượng creatine, creatinine ăn vào từ bữa ăn. Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ ghi rõ creatinine máu cao không phải lúc nào cũng nghĩa là bạn có vấn đề ở thận: nó có thể do mất nước, do rối loạn và chấn thương cơ, do loạn dưỡng cơ, do tập luyện cường độ cao, hoặc do chế độ ăn nhiều thịt — và cũng có thể do chính thận đang có vấn đề, khả năng mà chỉ bác sĩ loại trừ được.
Khả năng thứ sáu đứng ngang hàng với năm khả năng vừa kể, không nằm dưới chúng như một dòng phụ chú: chỉ số cao cũng có thể là do thận đang thật sự có vấn đề. Đây là khả năng duy nhất trong danh sách mà bạn không tự loại trừ được ở nhà. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), bệnh thận giai đoạn sớm thường không có triệu chứng nào, và bệnh thận mạn được NHS ghi là chẩn đoán bằng xét nghiệm máu và nước tiểu. Một người tập nặng, ăn nhiều thịt và đang uống creatine chạm vài mục trong danh sách trên cùng lúc, nhưng chạm vài mục không gạch được khả năng thứ sáu. Việc gạch tên là của bác sĩ.
Vì sao một mình con số creatinine không đủ để kết luận
Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ ghi rằng chỉ xét nghiệm creatinine thôi không phải cách tốt nhất để kiểm tra thận đang làm việc ra sao, vì mỗi người sinh ra một lượng creatinine khác nhau tuỳ khối cơ, đồ ăn, tuổi và mức vận động.
Nhiều người nghĩ có thể lấy eGFR (mức lọc cầu thận ước tính) ra đối chứng khi thấy creatinine cao. Cũng theo Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, eGFR được tính từ chính kết quả creatinine trong máu, cộng thêm tuổi, cân nặng, chiều cao và giới tính: hai con số đi cùng nhau vì một cái được tính ra từ cái kia. Mức lọc cầu thận đo trực tiếp được, nhưng đó là xét nghiệm phức tạp nên bác sĩ thường ước lượng; chữ “e” trong eGFR chính là “ước tính”. Cũng theo nguồn này, eGFR còn tính được theo một đường khác, dựa trên cystatin C thay vì creatinine; nếu bạn thắc mắc, đó là một câu để hỏi bác sĩ.
Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế còn dặn phải thận trọng khi dùng creatinine máu và eGFR ở người ăn nhiều thịt hoặc đang bổ sung creatine. Diễn giải cả cụm số đó là việc của người có chuyên môn y khoa.
Theo kinh nghiệm huấn luyện của tôi, người đi khám thường quên khai mình đang dùng thực phẩm bổ sung: họ nghĩ bột creatine là chuyện của phòng tập, còn tờ xét nghiệm là chuyện của bệnh viện, nên mảnh thông tin cần cho việc đọc con số lại vắng mặt đúng lúc.
Việc của bạn không phải tự chấm điểm thận mình, mà là nói với bác sĩ rằng bạn đang uống creatine.
Hiểu cơ chế không có nghĩa là bạn đã loại trừ được bệnh. Chỉ số creatinine cao có thể do creatine, và cũng có thể không — phần “cũng có thể không” là phần một bài blog không giải quyết thay bạn được. Đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, đang cầm một kết quả bất thường, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo, hãy đọc mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận trước khi quyết định bất cứ điều gì.
Nghiên cứu nói gì về creatine và chức năng thận
Việc loại trừ các khả năng còn lại là của bác sĩ, không phải của một bài blog.
Ở người vốn khoẻ mạnh và dùng ở liều khuyến nghị, các nhà nghiên cứu đi tới kết luận rằng không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy creatine làm suy giảm chức năng thận — đó là kết luận Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế ghi trong bản đồng thuận năm 2017. Hai chữ hạn định “vốn khoẻ mạnh” và “liều khuyến nghị” là điều kiện của kết luận đó.
Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế (ISSN) kết luận không có bằng chứng khoa học thuyết phục nào cho thấy dùng creatine monohydrate ngắn hạn hay dài hạn, tới 30 g/ngày trong 5 năm, gây tác hại ở người vốn khoẻ mạnh; y văn cũng không hề chống lưng cho ý creatine thúc đẩy rối loạn chức năng thận (bản đồng thuận 2017 của ISSN).
Poortmans và cộng sự, trong mục bàn về độ an toàn của bản đồng thuận 2017: 20 g/ngày trong 5 ngày, và tới 10 g/ngày kéo dài từ 10 tháng đến 5 năm, không ảnh hưởng độ thanh thải creatine, mức lọc cầu thận, tái hấp thu ống thận hay tính thấm màng cầu thận so với nhóm chứng. Đó là giao thức của một nghiên cứu, không phải liều bài này khuyên bạn dùng. Kết luận an toàn rút ra từ gạch này, như mọi kết luận an toàn khác trong bài, chỉ áp cho người khoẻ mạnh dùng ở liều khuyến nghị.
Persky và Rawson rà lại các nghiên cứu bổ sung creatine: 12 nghiên cứu không thấy creatinine huyết thanh tăng, 8 nghiên cứu thấy tăng nhưng vẫn trong ngưỡng bình thường, chỉ 2 nghiên cứu vượt giới hạn bình thường. Đó là số đo của người tham gia nghiên cứu, đừng dùng làm mốc đối chiếu cho kết quả của bạn.
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp creatine vào nhóm được công nhận chung là an toàn (GRAS) vào cuối năm 2020 — một xếp loại chung cho chất này, không nói gì về tình trạng thận của riêng bạn.
Lập luận dịch tễ của ISSN: nếu mối liên hệ giữa creatine và tổn thương thận là thật, thì sau gần 30 năm giám sát hậu thị trường, hàng nghìn lượt phơi nhiễm và nhiều thử nghiệm lâm sàng, tổn thương thận đã phải tăng lên ở nhóm nguy cơ thấp — người trẻ, khoẻ, tập luyện đều. Bằng chứng đó không tồn tại (bài tổng hợp 2021 của ISSN).
Y văn vẫn có vài báo cáo ca ghi nhận creatinine cao hoặc rối loạn chức năng thận ở người được cho là đang dùng creatine — mục ngay sau đây nói vì sao chúng cảnh báo được mà không chứng minh được.
Các nghiên cứu về độ an toàn của creatine đều mô tả người khoẻ mạnh dùng đúng liều, nên chúng không thay được một lần khám cho riêng bạn: Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) ghi rõ bệnh thận giai đoạn sớm thường không có triệu chứng nào. Khi đi xét nghiệm, hãy nói với bác sĩ rằng bạn đang uống creatine.
Vì sao những ca bệnh lẻ không chứng minh được creatine hại thận
Tập cường độ cao cũng là một trong những thứ đẩy chỉ số creatinine lên (nguồn: MedlinePlus).
Những ca bệnh lẻ trong y văn không chứng minh được creatine hại thận, vì mỗi ca có nhiều biến số cùng chạy một lúc. Y văn có báo cáo ca thật: bản đồng thuận 2017 của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế, đăng trên Journal of the International Society of Sports Nutrition, ghi nhận một vài báo cáo ca — những người được cho là đang dùng creatine, có hoặc không kèm sản phẩm bổ sung khác, xuất hiện với chỉ số creatinine cao và/hoặc rối loạn chức năng thận.
Bản tổng hợp năm 2021 của cùng hiệp hội chỉ ra các báo cáo ca này bị nhiễu bởi thuốc người bệnh đang dùng, bệnh thận có sẵn từ trước, việc uống chung nhiều loại thực phẩm bổ sung, liều creatine không phù hợp — nguồn nêu ví dụ gấp 100 lần liều khuyến nghị — và việc dùng steroid đồng hoá (thuốc tăng cơ, thuộc nhóm khác hẳn thực phẩm bổ sung).
Trong bốn yếu tố gây nhiễu đó, steroid đồng hoá sát với phòng tập nhất: người đang dùng steroid đồng hoá không còn nằm trong nhóm người khoẻ mạnh mà các nghiên cứu an toàn về creatine mô tả. Một ca có bốn, năm biến số cùng chạy thì không cho phép ai chỉ tay vào riêng một biến số.
Các báo cáo ca cũng không chứng minh được chiều ngược lại, tức là creatine an toàn cho riêng bạn. Giai đoạn sớm của bệnh thận thường không có triệu chứng nào — đó là ghi nhận của NHS (Anh). Đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Uống creatine bao nhiêu và uống thế nào cho đúng
Mọi kết luận an toàn của y văn đều gắn với vế liều khuyến nghị.
Bài này không đặt ra một con số gam mỗi ngày cho bạn: con số cụ thể nằm ở hướng dẫn nhà sản xuất in trên bao bì và ở lời bác sĩ hoặc dược sĩ. Đang dùng nhiều hơn mức hướng dẫn in trên bao bì thì bạn đã ra ngoài vế “liều khuyến nghị” mà mọi kết luận an toàn trong bài này gắn vào, và đó là một việc để mang tới bác sĩ hoặc dược sĩ. Mua hàng cân lẻ, hàng sang chiết sang hũ khác, hay múc bằng thìa không đong thì bạn không biết mình đang nạp bao nhiêu — cũng nghĩa là không tự xác nhận được mình có nằm trong vế đó hay không, và đó là lý do nên hỏi. Thứ đáng nói hơn con số là cách dùng, và là việc mọi kết luận an toàn của y văn đều gắn chặt với vế “liều khuyến nghị”.
Trong bản báo cáo lập trường 2017 của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế, các nghiên cứu về creatine trải trên dải 0,3–0,8 g cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày, ở cả người khoẻ lẫn người có bệnh, từ trẻ sơ sinh tới người cao tuổi, kéo dài tới 5 năm mà không thấy nguy cơ bất lợi cho sức khoẻ. Đó là phổ liều mà các nghiên cứu về an toàn đã khảo sát, không phải liều khuyến nghị dùng. Một nghiên cứu theo dõi 21 tháng dùng mức khiêm tốn hơn nhiều — 5–10 g mỗi ngày ở một nhóm cầu thủ bóng bầu dục Mỹ — còn 20 g mỗi ngày trong 5 ngày và tới 10 g mỗi ngày kéo dài từ 10 tháng đến 5 năm là giao thức của nghiên cứu Poortmans, không phải phác đồ mà bài này khuyên bạn làm theo.
#
Việc cần làm
Vì sao
⚠️
Điều kiện của cả bảng — đọc trước bảy dòng dưới
Bảy việc dưới đây viết cho người khoẻ mạnh dùng ở liều khuyến nghị. Đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo thì bước đầu tiên của bạn nằm ngoài bảng này: đọc mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận.
1
Chọn creatine monohydrate
Từ đầu thập niên 1990 tới nay đã có hơn 1.000 nghiên cứu về creatine. Mọi kết luận an toàn nêu trong bài đều nói về creatine monohydrate.
2
Dùng một liều đều đặn mỗi ngày
Trong y văn, creatine được dùng đều hàng tháng, hàng năm — đó là kiểu dùng mà các nghiên cứu về độ an toàn mô tả.
3
Uống đủ nước trong ngày
Thói quen nền của người đang tập nặng. Y văn hiện có không ủng hộ chuyện creatine gây mất nước hay chuột rút.
4
Không chồng nhiều sản phẩm bổ sung, tuyệt đối không dùng kèm steroid đồng hoá
Các báo cáo ca có vấn đề về thận trong y văn dính tới nhiều yếu tố cùng lúc: thuốc đang dùng, bệnh thận có sẵn, uống chung nhiều loại bổ sung, liều creatine không phù hợp và steroid đồng hoá.
Nói với bác sĩ rằng bạn đang uống creatine trước khi đi xét nghiệm
Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế nêu rõ: phải thận trọng khi dùng creatinine máu và mức lọc cầu thận ước tính ở người ăn nhiều thịt hoặc đang bổ sung creatine.
7
Chấp nhận việc cân có thể nhích lên
Tăng cân là tác dụng phụ được ghi nhận nhất quán trong y văn về creatine — nói vậy không có nghĩa là không còn gì khác đáng để ý.
Uống nhiều hơn không rút ngắn được gì. Bản báo cáo 2017 có nhắc mức tới 30 g mỗi ngày trong 5 năm, nhưng đó là con số của các nghiên cứu theo dõi trên người vốn khoẻ mạnh, không phải một lời gợi ý nên uống chừng đó.
Người hỏi về creatine, theo kinh nghiệm huấn luyện của tôi, thường chưa ăn đủ đạm và chưa tập đủ nặng. Thêm creatine vào một nền như vậy thì thứ thay đổi chủ yếu là số tiền chi ra.
Ngừng uống creatine thì chuyện gì xảy ra?
Tài liệu dẫn trong bài không mô tả điều gì xảy ra với cân nặng sau khi ngừng — nên bài không nêu con số nào.
Ngừng uống creatine thì thứ y văn ghi nhận rõ nhất vẫn là chuyện cân nặng, nhưng ghi nhận đó nói về giai đoạn đang dùng. Trong bản khuyến cáo năm 2017 của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế (ISSN position stand, Journal of the International Society of Sports Nutrition), sau hơn 1.000 nghiên cứu và hàng tỉ liều creatine đã được dùng, tác dụng phụ được báo cáo nhất quán duy nhất trong y văn là tăng cân. Tài liệu tôi dẫn trong bài không mô tả chuyện gì xảy ra với cân nặng sau khi bạn ngừng, nên tôi không nêu con số, không nêu tốc độ, không nêu số ngày.
Về chỉ số xét nghiệm, bản 2021 của cùng hiệp hội (Common questions and misconceptions about creatine supplementation) mô tả phần creatinine tăng thêm do bổ sung creatine là mức tăng tạm thời. Nhưng một chỉ số cao có thể do creatine, và cũng có thể không — nên đừng tự ngưng creatine vài ngày trước khi đi xét nghiệm để con số nhìn đẹp hơn. Việc đúng là nói với bác sĩ rằng bạn đang uống creatine. Đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng hoặc trước khi dừng.
Tôi đã quay riêng một video về đúng tình huống này — Điều gì sẽ xảy ra sau khi ngừng sử dụng Creatine (đăng ngày 26/10/2024) — dành cho người đang cân nhắc dừng và muốn biết nên chờ đợi điều gì.
Bốn sai lầm hay gặp khi lo creatine hại thận
Ghi lại những gì mình đang uống để mang theo khi đi khám.
Bốn sai lầm hay gặp khi lo creatine hại thận là: thấy chỉ số cao rồi tự kết luận và bỏ khám, đi xét nghiệm mà không khai mình đang uống creatine, uống liều lớn cho nhanh có tác dụng, và coi lời khuyên chung trên mạng là lời khuyên dành riêng cho mình.
Thấy chỉ số creatinine cao là tự kết luận rồi thôi không đi khám. Chỉ số cao có thể do creatine, và cũng có thể không. Ngả về chiều lo thì bạn bỏ dở một chương trình tập đang chạy tốt vì một con số hiểu sai; ngả về chiều yên tâm thì bạn tự trấn an rồi bỏ luôn buổi khám. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), giai đoạn sớm của bệnh thận thường không có triệu chứng nào.
Uống liều lớn cho nhanh có tác dụng. Nhiều hơn không nhanh hơn. Kiểu dùng đó cũng dính líu tới những báo cáo ca có vấn đề trong y văn: liều không phù hợp (có ca gấp cả trăm lần khuyến nghị), đi kèm thuốc đang dùng, bệnh thận có sẵn và steroid đồng hoá.
Coi lời khuyên chung trên mạng là lời khuyên dành riêng cho mình. Bài này, kể cả khi dẫn nguồn đầy đủ, không biết bạn đang dùng thuốc gì và thận bạn đang ở tình trạng nào. Đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo — đó là lúc hỏi bác sĩ trước, và mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận nói rõ bước đó.
Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận
Nói với bác sĩ rằng bạn đang uống creatine — đó là việc đúng và an toàn.
Bạn nên hỏi bác sĩ khi đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo — đó là lúc hỏi bác sĩ trước, không phải hỏi người bán hàng. Có thêm hai tình huống nữa cũng dẫn tới cùng một việc: bạn đang uống creatine và vừa cầm trên tay một kết quả xét nghiệm bất thường, hoặc bạn đang dùng steroid đồng hoá (thuốc tăng cơ, thuộc nhóm khác hẳn thực phẩm bổ sung) — người đang dùng steroid đồng hoá đã ra ngoài nhóm người khoẻ mạnh mà các nghiên cứu an toàn về creatine mô tả.
Mọi kết luận an toàn trong bài đều treo vào hai chữ “khoẻ mạnh”, nên hai chữ đó đáng được nói rõ. “Khoẻ mạnh” ở đây là kết luận của một lần khám, không phải của cảm giác. Người chưa từng xét nghiệm chức năng thận bao giờ thì chưa có căn cứ để tự xếp mình vào nhóm đó, bởi theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), bệnh thận giai đoạn sớm thường không có triệu chứng nào. Đang xếp mình vào nhóm khoẻ mạnh chỉ vì thấy trong người không có gì, thì hãy coi đó là một việc còn để ngỏ và là một câu đáng mang tới bác sĩ.
Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế, trong bản đồng thuận năm 2017 về creatine, viết rằng có ý kiến cho rằng người đã có sẵn bệnh thận nên trao đổi với bác sĩ trước khi bổ sung creatine, vì hết sức thận trọng. Trong bản tổng hợp năm 2021, cũng hiệp hội này ghi rằng những báo cáo ca có vấn đề trong y văn đều bị nhiễu bởi thuốc đang dùng, bệnh thận có sẵn, các thực phẩm bổ sung dùng kèm, liều creatine không phù hợp (có ca gấp cả trăm lần liều khuyến nghị) và việc dùng steroid đồng hoá. Nhóm cuối nằm rất gần tệp người tập gym: đang dùng steroid đồng hoá cùng lúc thì cuộc trao đổi với bác sĩ càng cần thiết. Người có bệnh nền muốn hiểu kỹ hơn về chuyện dùng thực phẩm bổ sung có thể đọc thêm bài uống whey khi có bệnh nền.
Có hai nhóm nữa mà bài này không viết cho, dù họ vẫn tập gym. Phụ nữ đang mang thai hoặc đang cho con bú: dùng bất cứ thực phẩm bổ sung nào trong giai đoạn đó là việc bàn với bác sĩ đang theo dõi thai kỳ. Người dưới 18 tuổi: bài này viết cho người trưởng thành, nên nếu bạn dưới 18 hoặc đang mua cho con mình, hãy hỏi bác sĩ trước; khung tư duy chung cho nhóm tuổi này tôi viết trong bài dưới 18 tuổi có nên uống whey protein.
Chỉ số creatinine cao có thể do creatine, và cũng có thể không. Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, trong trang về xét nghiệm creatinine, ghi rằng creatinine máu cao không phải lúc nào cũng nghĩa là bạn có vấn đề ở thận, và nêu các nguyên nhân khác như mất nước, rối loạn và chấn thương cơ, loạn dưỡng cơ, tập luyện cường độ cao hoặc chế độ ăn nhiều thịt — và cũng có thể do chính thận đang có vấn đề, khả năng mà chỉ bác sĩ loại trừ được. Bài này giải thích một khả năng, nó không loại trừ những khả năng còn lại — việc loại trừ là của bác sĩ. Tôi là huấn luyện viên thể hình, không phải bác sĩ, nên phần chấm ngưỡng và kết luận nằm ngoài chuyên môn của tôi.
Không khớp dấu hiệu nào vẫn có thể là lý do đủ để đặt lịch khám. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), trong hướng dẫn về bệnh thận, cho biết bệnh thận mạn được chẩn đoán bằng xét nghiệm máu và nước tiểu, tức bằng con số đo được, không bằng việc bạn thấy khoẻ hay thấy mệt. NHS cũng nêu nhóm nguy cơ cao gồm người có huyết áp cao hoặc tiểu đường. Có một nhóm hay tự loại mình ra khỏi câu vừa rồi: người chưa từng đo huyết áp, chưa từng thử đường máu bao giờ. Chưa biết mình có yếu tố nguy cơ hay không thì đó là chưa biết, và đó cũng là một lý do để đặt lịch khám.
Đang uống creatine mà cầm một kết quả bất thường thì việc cần làm là mang tờ kết quả đó đi gặp bác sĩ và nói rõ mình đang uống creatine — người đọc kết quả cần mảnh thông tin đó mới diễn giải con số cho đúng. Ngừng hay tiếp tục uống là quyết định bàn với bác sĩ, chứ một bài blog không quyết thay được.
Có tên trong danh sách dấu hiệu ngay bên dưới không có nghĩa là bạn đang mắc bệnh thận. Và không có tên trong danh sách đó cũng không có nghĩa là không có gì, bởi theo NHS, giai đoạn sớm của bệnh thận thường không có triệu chứng nào.
Ở giai đoạn muộn hơn của bệnh thận, NHS liệt kê các dấu hiệu có thể gặp: mệt mỏi, sưng mắt cá chân, bàn chân hoặc bàn tay, khó thở, buồn nôn, và có máu trong nước tiểu. Cũng theo NHS, bạn nên đi khám khi có triệu chứng dai dẳng hoặc đáng lo mà bạn nghĩ có thể liên quan tới thận. Đây là mốc để bạn biết khi nào cần đi khám, đừng dùng làm bảng tự chấm điểm cho mình.
Phần này là thông tin chung, không thay thế cho thăm khám, xét nghiệm và chỉ định của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp về creatine và thận
Uống creatine có gây suy thận không? Ở người khoẻ mạnh và khi dùng đúng liều khuyến nghị, nghiên cứu thực nghiệm và có đối chứng cho thấy bổ sung creatine không gây tổn thương thận hay rối loạn chức năng thận — kết luận của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế (ISSN) trong bản rà tổng quan năm 2021 của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế. Trong bản đồng thuận 2017, ISSN cũng ghi rằng y văn hiện có không ủng hộ ý creatine thúc đẩy rối loạn chức năng thận. Hai vế “người khoẻ mạnh” và “liều khuyến nghị” là điều kiện của kết luận đó: nếu bạn đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo, hãy đọc mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận.
Creatinin tăng bao nhiêu là suy thận? Một mình con số creatinine không đủ để trả lời, nên bài viết không đưa ra ngưỡng nào. Theo Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, mỗi người sinh ra một lượng creatinine khác nhau tuỳ khối cơ, đồ ăn, tuổi và mức vận động, vì vậy xét nghiệm creatinine đơn lẻ không phải cách tốt nhất để đánh giá thận đang làm việc ra sao. Cũng theo nguồn này, eGFR (mức lọc cầu thận ước tính) được tính từ chính kết quả creatinine trong máu, cộng thêm tuổi, cân nặng, chiều cao và giới tính, nên nó không đứng độc lập để bạn mang ra đối chứng. Chấm ngưỡng là việc của bác sĩ, nằm ngoài chuyên môn của một huấn luyện viên.
1 ngày nên uống bao nhiêu g creatine? Con số cụ thể nằm ở hướng dẫn nhà sản xuất in trên bao bì và ở lời bác sĩ hoặc dược sĩ, nên tôi không tự đặt ra một mức nào trong bài. Mọi kết luận an toàn nêu ở mục Nghiên cứu nói gì về creatine và chức năng thận đều gắn chặt với vế “liều khuyến nghị”, và uống gấp đôi không làm creatine có tác dụng sớm gấp đôi. Những báo cáo ca có vấn đề trong y văn dính tới nhiều yếu tố cùng lúc: liều không phù hợp (có ca gấp cả trăm lần khuyến nghị), thuốc đang dùng, bệnh thận có sẵn và steroid đồng hoá.
Đang uống creatine mà xét nghiệm thấy chỉ số cao thì có nên ngừng không? Ngừng hay uống tiếp là quyết định bàn với bác sĩ. Việc bạn làm được ngay là mang tờ kết quả đi khám và nói rõ mình đang uống creatine, vì ISSN khuyến cáo phải đọc thận trọng creatinine máu và mức lọc cầu thận ước tính ở người bổ sung creatine. Chỉ số cao có thể do creatine, và cũng có thể không; theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), bệnh thận giai đoạn sớm thường không có triệu chứng nào. Các nhánh cụ thể nằm ở mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận.
Creatine có thật sự tốt không? Ở người khoẻ mạnh và dùng ở liều khuyến nghị, đây là những gì y văn ghi nhận. Theo ISSN, sau hơn 1.000 nghiên cứu và hàng tỉ liều đã dùng, tác dụng phụ được ghi nhận nhất quán duy nhất trong y văn là tăng cân. ISSN năm 2021 cũng cho biết nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng không xác nhận quan niệm rằng creatine gây mất nước và chuột rút; dữ liệu ISSN dẫn còn cho thấy nhóm dùng creatine ghi nhận ít ca chuột rút, say nóng hoặc mất nước, chấn thương và buổi tập phải nghỉ hơn nhóm không dùng. Hai vế “ở người khoẻ mạnh” và “ở liều khuyến nghị” là điều kiện của cả đoạn trên: nếu bạn đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo, hãy đọc mục Khi nào bạn nên hỏi bác sĩ về creatine và thận.
Nếu bạn muốn có người rà lại kế hoạch ăn và tập cùng mình
Có người không cần thuê ai cả: giáo án đang chạy ổn định, ăn đủ đạm, mức tạ vẫn nhích lên đều thì thêm một khoản chi phí nữa chưa chắc đổi được gì. Cần người đứng cạnh sửa tư thế tại chỗ thì PT trực tiếp hợp hơn. Còn nếu bạn đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo, thì người cần gặp trước là bác sĩ.
Nếu ba việc bài này vừa nói — ghi lại mình đang uống gì, không chồng nhiều sản phẩm bổ sung cùng lúc, báo với bác sĩ rằng bạn đang uống creatine trước khi đi xét nghiệm — là thứ bạn muốn có người rà cùng, thì đó là phần được làm trong chương trình PT Online của NBB GYM: khẩu phần và giáo án dựng theo tình trạng hiện tại của bạn, mỗi video gửi lên đều được xem và chỉnh lại.
Về tác giả + Miễn trừ y tế
Nguyễn Bảo Bằng — HLV thể hình, Ủy viên BCH Liên đoàn Cử tạ, Thể dục, Thể hình tỉnh Nghệ An.
Nguyễn Bảo Bằng — HLV thể hình đang hành nghề, Ủy viên Ban Chấp hành Liên đoàn Cử tạ, Thể dục, Thể hình tỉnh Nghệ An (nhiệm kỳ 2025–2030), Giám đốc Công ty TNHH NBB GYM, nhà sáng lập GYM Bảo Bằng và hệ thống PT Online.
Anh bắt đầu tập ở tuổi 33; tháng 10/2018, sau tám tháng tập, anh giành 2 Huy chương Bạc tại Giải Thể hình mở rộng Hà Nội. Từ đó anh đứng ở phía tổ chức nhiều hơn phía sàn đấu: trọng tài Giải vô địch Thể hình – Fitness tỉnh Nghệ An các mùa 2020, 2022, 2023, 2025, và trọng tài Giải vô địch Thể dục Thể hình – Fitness CLB TP Vinh mở rộng năm 2024. Tháng 1/2026, anh nhận Giấy khen của Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho thành tích phát triển phong trào (Quyết định số 48/QĐ-SVHTTDL ngày 30/01/2026). Hồ sơ đầy đủ có tại trang giới thiệu về HLV Nguyễn Bảo Bằng.
Miễn trừ y tế: người viết là huấn luyện viên, không phải bác sĩ. Bài cung cấp thông tin chung dựa trên tài liệu khoa học đã dẫn nguồn, không thay thế cho chẩn đoán, xét nghiệm và chỉ định của bác sĩ. Nếu bạn đang có bệnh phải điều trị, đang dùng thuốc (kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng khác), từng có vấn đề về thận, hoặc có điều gì đang khiến bạn lo, hãy hỏi bác sĩ trước — và nói rõ với bác sĩ rằng bạn đang uống creatine.
